بررسی روش‌شناختی مطالعات سیاست‌گذاری علم، فناوری و نوآوری در ایران: الگوها و شکاف‌ها

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری اقتصاد و مهندسی پیشرفت ،دانشگاه علم و صنعت ایران، تهران ، ایران

2 دانشکده مدیریت، اقتصاد و مهندسی پیشرفت / دانشگاه علم و صنعت ایران

10.22034/rahyaft.2026.12148.1625

چکیده

مطالعات سیاست‌گذاری علم، فناوری و نوآوری نقش محوری در ارتقای اقتصاد دانش‌بنیان و بهبود تصمیم‌گیری‌های ملی دارند، بااین‌حال ارزیابی نظام‌مند روش‌شناسی این حوزه در ایران تاکنون کمتر انجام شده است. این پژوهش با رویکرد فراروش و با هدف شناسایی الگوها، روندها و شکاف‌های روش‌شناختی، به تحلیل نظام‌مند ۱۲۶ مقاله علمی منتشرشده در فاصله‌ی سال‌های ۱۳۹۰ تا ۱۴۰۳ پرداخته است. داده‌ها از پایگاه‌های علمی معتبر شامل SID، نورمگز، علم‌نت، سیویلیکا و پرتال جامع علوم انسانی با استفاده از کلیدواژه‌هایی مانند «سیاست‌گذاری علم، فناوری و نوآوری»، «حکمرانی علم و فناوری»، «نظام نوآوری» و «زیست‌بوم نوآوری» گردآوری شده‌اند. پژوهش حاضر از فرایند هفت‌مرحله‌ای شامل طرح سؤال پژوهش، جست‌وجو و انتخاب مقالات، مرور نظام‌مند، استخراج داده‌ها، تحلیل، تفسیر یافته‌ها و نتیجه‌گیری پیروی می‌کند.
نتایج نشان می‌دهد ۶۳ درصد از مطالعات از رویکرد کیفی، ۹ درصد از رویکرد کمی و ۲۸ درصد از رویکرد آمیخته بهره برده‌اند. ابزارهای گردآوری داده‌ها شامل مرور نظام‌مند (۴۲ مورد)، مطالعات کتابخانه‌ای (۴۰ مورد) و مصاحبه و پرسشنامه (هر یک ۲۵ مورد) بوده و از سال ۱۳۹۲ به بعد، روند استفاده از روش‌های میدانی افزایش یافته است. در تحلیل داده‌ها نیز روش‌های کیفی مانند تحلیل محتوا (۲۷ مورد)، تحلیل موضوعی (۱۸ مورد) و فراترکیب (۱۲ مورد) غلبه دارند، در حالی‌که روش‌های کمی نظیر مدل‌سازی معادلات ساختاری تنها در ۳ مورد مشاهده می‌شوند. سلطه‌ی رویکردهای کیفی را می‌توان ناشی از کمبود داده‌های کمی معتبر، ماهیت میان‌رشته‌ای سیاست‌گذاری علم و فناوری، و غلبه‌ی سنت‌های پژوهش انسانی در ساختار نهادی پژوهش ایران دانست.
یافته‌ها تأکید می‌کنند که برای دستیابی به تحلیل‌های جامع‌تر و تصمیم‌گیری مبتنی بر شواهد، توسعه‌ی پژوهش‌های کمی و آمیخته ضروری است. بهره‌گیری از داده‌های تجربی گسترده‌تر، به‌کارگیری مدل‌های آماری پیشرفته و استفاده از روش‌های مشارکتی مانند گروه‌های کانونی و پنل‌های خبرگی می‌تواند به بازنمایی دقیق‌تر تعاملات واقعی نظام نوآوری و ارتقای کیفیت سیاست‌گذاری کمک کند. در مجموع، این مطالعه تصویری جامع از وضعیت روش‌شناسی پژوهش‌های سیاست‌گذاری علم، فناوری و نوآوری در ایران ارائه می‌دهد و با شناسایی شکاف‌های موجود، زمینه را برای بهبود کیفیت تحقیقات آتی و توسعه‌ی اثربخش سیاست‌های علم و فناوری فراهم می‌سازد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Methodological Review of Science,Technology and Innovation Policy Studies in Iran: Patterns and Gaps

نویسندگان [English]

  • Mahdi Rostami 1
  • Javad Mashayekh 2
1 School of Management, Economics and Progress Engineering / Iran University of Science and Technology
2 School of Management, Economics and Progress Engineering / Iran University of Science and Technology
چکیده [English]

Science, technology, and innovation (STI) policy studies play a pivotal role in advancing a knowledge-based economy and improving national decision-making processes. Nevertheless, a systematic methodological assessment of this field in Iran has so far received limited attention. This study adopts a meta-method approach to identify patterns, trends, and methodological gaps by conducting a systematic analysis of 126 scholarly articles published between 1390 and 1403. Data were collected from reputable national academic databases and classified according to qualitative, quantitative, and mixed-method research designs. The findings indicate a dominance of qualitative approaches, accounting for 63 percent of the studies. Content analysis, thematic analysis, and meta-synthesis were the most frequently employed methods, whereas quantitative techniques such as structural equation modeling and mixed-method designs were applied only sparingly. Data collection tools included systematic reviews, library research, interviews, and questionnaires, with a noticeable increase in field-based methods after 1392. The prevalence of qualitative approaches is attributed to limited access to reliable quantitative data, the interdisciplinary nature of the field, and the institutional context of research in Iran. The results emphasize the necessity of strengthening quantitative and mixed-method approaches to achieve more comprehensive analyses and evidence-based policymaking in the STI domain. Broader use of empirical datasets, advanced statistical modeling, and active stakeholder participation can enable more precise evaluations of policy effectiveness and the identification of causal relationships. By providing a comprehensive picture of current methodological practices, this study offers a robust foundation for enhancing the quality of future research and improving the policymaking process in science, technology, and innovation in Iran.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Science, Technology, and Innovation Policy
  • Meta-study
  • Meta-methodology
  • Research methodology
  • Scientific Research