مقدمه
در سالهای اخیر، توسعه پایدار به یکی از محورهای اصلی سیاستگذاری و حکمرانی در سطح ملی و بینالمللی تبدیل شده و نقش علم، فناوری و نوآوری بهعنوان یکی از پیشرانهای کلیدی تحقق آن، بیش از پیش مورد توجه قرار گرفته است (Adenle et al., 2023). در این میان، تحولات فناورانه در حوزههایی مانند هوش مصنوعی، فناوریهای دیجیتال، انرژیهای پاک و فناوریهای اقلیمی، فرصتهای جدیدی را برای تحقق توسعه پایدار و شکلدهی به خط سیرهای نوین فناورانه فراهم کردهاند (Ogundipe et al., 2022).
با این حال، تحقق توسعه پایدار صرفاً وابسته به توسعه یا انتشار فناوریهای جدید نیست، بلکه نیازمند شکلگیری و تسریع گذارهای فنی-اجتماعی و پایداری است؛ گذارهایی که مستلزم تغییر همزمان در فناوریها، سیاستها، نهادها، الگوهای رفتاری و تعامل میان بازیگران مختلف هستند (Geels, 2019). همزمان، تغییرات اقتصادی، تحولات ژئوپلیتیکی، بحرانهای اقلیمی و افزایش پیچیدگی چالشهای توسعه، اهمیت رویکردهای نظاممند به نوآوری، سیاستهای نوآوری مأموریتگرا، توسعه فناوریهای راهبردی و الگوهای نوین حکمرانی را بیش از گذشته برجسته ساخته است (Hekkert et al., 2020; Mazzucato, 2017; Kirchherr et al., 2023).
در چنین شرایطی، مطالعه گذارهای پایداری و فنی-اجتماعی و نقش سیاستهای علم، فناوری و نوآوری در شکلدهی و تسریع گذار، یکی از حوزههای مهم و روبهگسترش در مطالعات سیاستگذاری، حکمرانی و توسعه محسوب میشود (Köhler et al., 2019; Haddad et al., 2022). اهمیت پژوهش در این زمینه به این دلیل که بسیاری از چالشهای توسعه پایدار، ماهیتی بین حوزهای، چند ذینفعی و افق بلندمدت دارند؛ و مواجهه و تحلیل آنها نیازمند رویکردهای نظری نوآورانه در سیاستگذاری، حکمرانی و مدیریت گذارهای پایداری و فنی-اجتماعی است (Borrás et al., 2024; Oltmer & Löhr, 2025). لذا تحلیلهای سیاستی در این زمینه میتواند به فهم بهتر موانع و پیشرانهای گذار و طراحی سیاستهای کارآمد و تقویت ظرفیتهای نهادی و حکمرانی کمک نماید.
بر این اساس، ویژهنامه «سیاستهای علم، فناوری و نوآوری برای شتابدهیِ گذارهای فنی-اجتماعی و تحقق اهداف توسعه پایدار» با هدف گسترش گفتوگوهای علمی و سیاستی در این حوزه منتشر خواهد شد. این ویژهنامه از پژوهشگران، سیاستگذاران و صاحبنظران دعوت میکند تا مطالعات نظری، تجربی و تحلیلی خود را در زمینه نقش سیاستهای علم، فناوری و نوآوری در شتابدهی و تحقق توسعه پایدار و همچنین گذارهای فنی-اجتماعی ارائه نمایند.
محورهای ویژهنامه
محورهای پیشنهادی این ویژهنامه شامل موارد زیر (و نه محدود به آن) است:
چگونگی ارسال دستنوشته
یادآوری 1: در صورت بروز اشکال در ثبت دستنوشته، پدیدآورندگان میتوانند نوشتههای خود را از طریق رایانامة rahyaft@nrisp.ac.irارسال کنند.
زمان بندیِ انتشار ویژهنامه
یادآوری2: علاقهمندان میتوانند چکیده مقاله پیشنهادی خود برای ویژه نامه را از طریق سامانه مجله رهیافت ارسال و در صورت وجود هر گونه سوال در خصوص ویژه نامه، با دبیر ویژه نامه (کیارش فرتاش) با ایمیل k_fartash@sbu.ac.ir مکاتبه نمایند.
یادآوری3: برای ارسال چکیده از طریق سامانه مجله رهیافت، به جای فایل اصل مقاله، فایل چکیده ارسال گردد. محتوای بخش چکیده و کلمات کلیدی در زمان ارسال چکیده در سیستم مجله لازم نیست دقیق باشد.
سردبیر مهمان
دکتر کیارش فرتاش؛ عضو هیئتعلمیِ دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران (k_fartash@sbu.ac.ir)
منابع
Adenle, A. A., De Steur, H., Mwongera, C., Rola-Rubzen, F., de Barcellos, M. D., Vivanco, D. F., ... & Scholes, B. (2023). Global UN 2030 agenda: how can science, technology and innovation accelerate the achievement of sustainable development goals for all?. PLOS Sustainability and Transformation, 2(10), e0000085. Doi: https://doi.org/10.1371/journal.pstr.0000085
Borrás, S., Haakonsson, S., Hendriksen, C., Gerli, F., Poulsen, R. T., Pallesen, T., ... & Larsen, H. (2024). The transformative capacity of public sector organisations in sustainability transitions. Environmental Innovation and Societal Transitions, 53, 100904. Doi: https://doi.org/10.1016/j.eist.2024.100904
Geels, F. W. (2019). Socio-technical transitions to sustainability: A review of criticisms and elaborations of the Multi-Level Perspective. Current Opinion in Environmental Sustainability, 39, 187–201. https://doi.org/10.1016/j.cosust.2019.06.009
Haddad, C. R., Nakić, V., Bergek, A., & Hellsmark, H. (2022). Transformative innovation policy: A systematic review. Environmental Innovation and Societal Transitions, 43, 14-40. Doi: https://doi.org/10.1016/j.eist.2022.03.002
Hekkert, M. P., Janssen, M. J., Wesseling, J. H., & Negro, S. O. (2020). Mission-oriented innovation systems. Environmental Innovation and Societal Transitions, 34, 76–79. https://doi.org/10.1016/j.eist.2019.11.011
Kirchherr, J., Hartley, K., & Tukker, A. (2023). Missions and mission-oriented innovation policy for sustainability: A review and critical reflection. Environmental Innovation and Societal Transitions, 47, 100721. Doi: https://doi.org/10.1016/j.eist.2023.100721
Köhler, J., Geels, F. W., Kern, F., Markard, J., Onsongo, E., Wieczorek, A., ... & Wells, P. (2019). An agenda for sustainability transitions research: State of the art and future directions. Environmental innovation and societal transitions, 31, 1-32. Doi: https://doi.org/10.1016/j.eist.2019.01.004
Mazzucato, M. (2017). Mission-oriented innovation policy: Challenges and opportunities. UCL Institute for Innovation and Public Purpose.
Ogundipe, F., Sampson, E., Bakare, O. I., Oketola, O., & Yusuf, R. A. (2022). Technology for a Sustainable Future: Unlocking the Power of Digital Transformation. Journal of Frontiers in Multidisciplinary Research 3(2):146-156. Doi: https://doi.org/10.54660/.IJFMR.2022.3.2.146-156
Oltmer, M., & Löhr, M. (2025). Tracing actors in policy mixes for transitions: A systematic literature review and insights from policy process theories. Environmental Innovation and Societal Transitions, 56, 100989. Doi: https://doi.org/10.1016/j.eist.2025.100989