مقدمه
دستاوردهای دهههای گذشته نظام علم و فناوری ایران از جمله تربیت نیروی انسانی متعهد و توانمند در کلاس جهانی و کمک به توسعه فناوریهای استقلالآفرین، آن را به نظامی شناخته شده در جهان تبدیل کرده است. شاخصههایی مانند گستردگی، رشد شتابان، عدالت محوری، خوداتکایی و بهرهوری بالا باعث شده که این نظام، به یکی از ستونهای اصلی تابآوری کشور تبدیل شود. با این حال، فشارهایی نظیر تغییرات جمعیتشناختی، مهاجرت نخبگان، تحریمها و محدودیت در روابط بینالمللی، فشارهای سیاسی و منطقه-ای برای گسترش کمی و فشارهای مالی و اقتصادی، از شتاب رشد این نظام کاسته و قدرت پاسخگویی سریع آن به مسائل و نیازهای اجتماعی و فنی را مورد سوال قرار داده است.
بر این اساس، صاحبنظران و دستاندرکاران این حوزه درمورد لزوم تحول در نظام علم و فناوری اجماع نظر دارند و پیش از این نیز تلاشهایی در این خصوص انجام شده اما با وقوع دو جنگ تحمیلی در کمتر از یکسال اخیر و تغییر در دیدگاهها، شرایط ملی و مناسبات جهانی، ضرورت این تحول بیشتر به چشم میآید.
این ویژهنامه با هدف فراهم آوردن بستری برای به اشتراکگذاری دانش، تجربه و رهیافتهای مرتبط با بازنگری در انگارهها و سیاستهای علم، فناوری و نوآوری در عصر پساجنگ و همچنین تبیین تغییرات لازم در لایههای گوناگون سیاستگذاری علم و فناوری کشور منطبق بر شرایط جدید طراحی شده است. گردآوری مقالههای مرتبط در این شماره، کوششی برای بازنمایی جایگاه نظام علم و فناوری در فرایند بازسازی اجتماعی-اقتصادی، ارتقا تابآوری و مواجهه با چالشهای پساجنگ است.
با توجه به اهمیت این مسئله برای شرایط کنونی کشور، از پژوهشگران، اندیشمندان و صاحبنظران گرامی دعوت میشود تا بر اساس «قلمرو فصلنامه» دستنوشتههای خود را به ویژهنامه ارسال کنند.
محورهای ویژهنامه
محورهای پیشنهادی ویژهنامه شامل موارد زیر (و نه محدود به آن) است:
الف- تغییر در ادراک و پیشفرضهای سیاستگذاری علم و فناوری در دوران پساجنگ:
1- حرکت به سمت مأموریتگرایی و تمرکز بر حل مسائل پیچیده اجتماعی، توسعه فناوریهای مشخص و کاربرد آنها در ایرانِ پساجنگ؛
2- پذیرش تنوع بازیگران نظام علم و فناوری با نگاه به تفاوتهای آنها؛
3- شکلدهی و حمایت از قطبهای علمی و فناوری به جای توسعه یکنواخت منابع؛
4- توزیع سرمایهگذاری در توسعه شبکهها و اکوسیستمهای دانش؛
5- توسعه فعالیت همکارانه و سیاستهای مشوق همکاری به عنوان جایگزین سیاستهای رقابتی؛
6- توسعه فناوری و تحقق خوداتکایی فناورانه به ویژه در فناوریهای راهبردی با نگاه به شرایط پساجنگ.
ب- تغییر در شرایط کشور و لزوم تطبیق با شرایط پساجنگ:
1. راهکارهای مواجهه با آسیب وارد شده به زیرساختهای کشور به طور عام و زیرساختهای علمی و فنی به طور خاص؛
2. راهکارهای مواجهه با آسیب وارد شده به صنایع مختلف و زنجیرههای تامین صنایع و بازسازی آنها؛
3. ساماندهی و چابکسازی ساختارهای حکمرانی و مدیریتی نظام علم و فناوریِ پساجنگ؛
4. سیاستگذاری تامین مالی بازسازی در شرایط پساجنگ؛
5. تحول در نظام پذیرش، جذب و ارتقاء نیروی انسانی مبتنی بر نیازهای ملی و مأموریتگرایی در دوران پساجنگ.
ج- آمادگی برای آینده با درسگیری از تجارب گذشته و شناسایی سناریوهای محتملِ پساجنگ:
1. آینده نظام علم و فناوری به عنوان پشتیبان فکری و فنی اقتدار ملی در دوران پساجنگ؛
2. آینده نظام علم و فناوری به عنوان بازیگر کلیدی در بازسازی و پیشرفت اجتماعی-اقتصادی ایرانِ پساجنگ؛
3. آیندهنگاری نظام آموزش عالی در حوزه آموزش هوشمند و ترکیبی به عنوان یکی از نیازهای پساجنگ؛
4. آیندهنگاری فناوریهای راهبردی و تعیین اولویتهای ملی در دوران پساجنگ؛
5. چارچوب طراحی نظام ملی آیندهنگاری برای پروژههای کلان علم و فناوری در دوران پساجنگ.
چگونگی ارسال دستنوشته
1. دستنوشتهها باید از طریق نشانی https://rahyaft.nrisp.ac.ir در سامانۀ فصلنامه ثبت شوند.
2. قالب دستنوشتهها مطابق «الگوی نگارش مقاله در فصلنامۀ رهیافت» است.
3. هر نویسنده حداکثر میتواند در نگارش دو مقاله ویژهنامه نقش داشته باشد.
4. هر دستنوشته دستکم از سوی دو داور و به شکل «هر دو سو ناشناس» داوری میشود.
5. فصلنامه پذیرای دستنوشتههای پژوهشی، مروری، ترویجی و موردکاوی است.
6. زبان فصلنامه، فارسی است اما برای ویژهنامه از نوشتههای صاحبنظران غیرایرانی به زبان انگلیسی نیز استقبال میشود.
7. داوری دستنوشتهها برای پدیدآورندگان و انتشار مقالات برای خوانندگان رایگان است.
یادآوری 1: در صورت بروز اشکال در ثبت دستنوشته، پدیدآورندگان میتوانند نوشتههای خود را از طریق رایانامة Rahyaft@nrisp.ac.ir ارسال کنند.
زمان بندیِ انتشار ویژهنامه
مهلت ارسال دستنوشتهها تا تاریخ 15 مرداد 1405 است و نتایجِ اولین دور داوریِ دستنوشتهها طیِ مدت حداکثر 40 روز تعیین خواهد شد. همچنین زمان انتشار ویژهنامه تا پاییز 1405 پیشبینی شده است.
یادآوری 2: برای تسریع در فرایند داوری و افزایشِ همراستایی مقالات با اهدافِ ویژهنامه، پیشنهاد میشود نویسندگان چکیدۀ حداکثر 1000 کلمهای شاملِ عنوان، اهداف، روششناسی و یافتههای مورد انتظار خود را تا 15 خرداد 1405 برای سردبیر مهمان ارسال کنند.
سردبیران مهمان
دکتر سیدسروش قاضینوری؛ عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبائی
دکتر گلایول صفوی، عضو هیئت علمی موسسه تحقیقات سیاست علمی کشور (Safavi@nrisp.ac.ir )