مونس قلم یا مهیمن قلم (تاملی بر نشر علمی و فناوری هوش مصنوعی)

هرچند سابقة انتشار نشریه در جهان به قرن هفتم میلادی بازمی‌گردد، در سده‌های نوزدهم و بیستم میلادی، انتشار نشریات به‌تدریج نظام‌مند شد و با به‌کارگیری سازوکارهای داوری، جایگاه قابل قبولی در میان دانشگران یافت. نشریه‌های علمی، هم‌زمان با رشد علم و فنّاور‌ی، به‌طور چشمگیری به ابزاری مؤثر برای انتقال یافته‌های علمی بدل شدند و همین امر سبب شد انتظام‌بخشی و سامان‌دهی فرایندهای انتشار نشریات بیش از پیش ضرورت یابد؛ فرایندهایی که از دریافت «دست‌نوشته‌» آغاز می‌شوند و تا انتشار «نشریه» ادامه می‌یابند.
دربارة سابقة انتشار نشریات علمی در ایران نیز شواهد نشان می‌دهد  نخستین نشریة علمی در سال 1242 خورشیدی (1280 ﻫ.ق./1826 م.)، در زمان ناصرالدین‌ شاه قاجار، با نام روزنامة علمیة دولت علّیة ایران منتشرشد و هرچند نام آن روزنامه بوداما مقاله‌های علمی در آن چاپ می‌شد. این نشریه ماهیانه و به سه زبان فارسی، عربی و فرانسه منتشر می‌شد (Hosseini Pakdehi, 1995). بااین‌حال، انتشار نشریة علمی به سبک نوین و برپایة استانداردهای جهانی، در ایران قدمتی کمتر از صد سال دارد. نخستین نشریه از این دست نیز در دورة قاجار و به نام فلاحت مظفری منتشر شد که محتوای آن دربارة کشاورزی بود. این نشریه در سال 1278 خورشیدی (1318 ﻫ.ق./1900م.) در ادارة کل فلاحت به چاپ می‌رسید (Montazer & Haji Azizi, 2025).
در گسترۀ بیش از 160 سال، نظام نشر علمی ایران توسعة چشم­گیری یافته است و اکنون با قریب به 2300 نشریۀ علمی، یکی از گسترده‌ترین بسترهای انتشار دانش را در منطقۀ آسیای جنوب‌غربی در اختیار دارد. از این تعداد، بیش از نیمی در گروه «علوم انسانی» و بقیه، به‌ترتیب فراوانی، درگروه‌های «علوم مهندسی»، «علوم پزشکی»، «علوم کشاورزی»، «علوم طبیعی» و «هنر و معماری» قرار دارند (Ministry of Science, Research and Technology, 2025).
شاید در گذشته انتشار نشریه‌های علمی کاری چندان پیچیده محسوب نمی‌شد، اما دست‌کم به دو دلیل، این فرایند به‌مرور، با مشکلات بسیاری مواجه شد و توجه بیشتری را برای رویارویی با آن‌ها طلب ‌کرد. نخست آنکه انتشار مقاله به امتیازی برای افراد (به‌ویژه دانشگاهیان) بدل‌ شد که بر پایة آن می‌توانستند از امکان ارتقای شغلی و تحصیلی برخوردار شوند. همین سبب شد طی شش دهۀ گذشته، درخواست افراد برای انتشار مقاله رشد چشمگیری یابد و در نتیجه، فضای نشر علمی رقابتی شود. در این میان، نشریات جعلی نیز ظهور یافتند و نشریات معتبر، برای متمایز ساختن خود ازآن‌ها، به رصد و اعمال سیاست‌ها و استانداردهای پذیرفته‌شده روی آوردند. ازاین‌رو پیچیدگی‌های تمامی مراحل فرایند نشر، از دریافت دست‌نوشته و داوری آن‌ها تا پذیرش مقاله و سپس انتشار و توزیع، بیش از پیش نمایان شد. دوم، پیدایش مفاهیم جدیدی مانند اخلاق نشر، نمایه‌سازی در پایگاه‌های معتبر، شفاف‌سازی جریان‌های علمی و نظایرآن بود که سبب شد نشریات علمی با پذیرش هنجارهای تعریف‌شدۀ انجمن‌ها و نهادهای علمی و اخلاقی، سیاست‌ها و فرایندهایی را تدوین و اجرا کنند که خود بر پیچیدگی‌های کار نشریه می‌افزود.
یکی از وقایع اتفاقیه طی دو سه سال اخیر، ورود فنّاور‌ی هوش مصنوعی (و مشخصاً هوش‌افزارهای زایا) به فرایند نگارش و داوری مقالات علمی است. پذیرش این فنّاور‌ی در محیط‌های علمی، به‌رغم مزایا و موهبت‌های آن در فرایند آماده‌سازی مقالات و نشریات، موجب بروز مسائلی جدید  مانند سوگیری، خلق مطالب نادرست، ارجاع‌های نادرست و فی­الجمله مخاطرات جدی اخلاقی در نشر شده‌ است. این موضوع گریبان نشریات علمی غیرفارسی‌زبان را نیز گرفته است؛ به‌طوری‌ که شواهد نشان می‌دهد میزان استفاده از هوش‌افزارها در آفرینش آثار علمی از 15 درصد مقالات علمیِ منتشرشده فراتر رفته و به یک میلیون مقاله در سال نزدیک شده است (Laing et al, 2025).
نکتۀ اصلی در مواجهه با این فنّاور‌ی آن است که هوش مصنوعی نه جایگزین علم است و نه رقیب عالِم؛ بلکه نمودی از فنّاور‌ی است که بر پایۀ مجموعه داده‌های مختلف و با استفاده از الگوریتم‌های ریاضی و علم احتمال و قواعد مبتنی بر   آگاهی انسانی می‌تواند برخی فرایندهای شناختی را با سرعتی بالا شبیه‌سازی کند؛ همین! با این تعریف، هوش مصنوعی، مانند دیگر فنّاور‌ی‌های کاربردی در زندگی اجتماعی، توان پاسخ‌گویی به نیازهای انسانی را دارد. اگر، به‌طور مثال، فنّاور‌ی عینک برای رفع نیاز انسان در دیدن اجسام و بهبود کیفیت دیدن به کار می‌رود، این فنّاور‌ی نیز برای تسهیل و تقویت توانمندی شناختی انسان توسعه یافته است و همان‌گونه که عینک جایگزین چشم نمی‌شود، هوش مصنوعی نیز جانشین عقل وخردورزی نمی‌شود. بااین‌حال، این فنّاور‌ی به‌دلیل ارتباط با توان ذهنی و شناختی انسان، مسائلی جدی نیز در زمینۀ فهم، قصد، معنا و مسئولیت در پی دارد و همین موضوع کاربست آن را در بسیاری از حوزه‌ها که مستلزم مسئولیت‌پذیری، اراده و پاسخ‌گوییِ انسانی است، با ابهاماتی جدی مواجه می‌سازد. این نکته در عرصۀ نشر علمی نیز کاملاً مشهود است: هنگامی که هوش مصنوعی به‌درستی به‌عنوان ابزار فهم و تسهیل فرایندهای نگارش و داوری علمی شناخته و استفاده شود، استفاده از آن در خدمت افزایش دقت، سرعت و دسترسی به دانش قرار می‌گیرد، لیکن پدیدآور (نویسنده) و داور همچنان صاحب پرسش، معیار سنجش صحت و مسئول پیامدهای آن هستند و هوش مصنوعی نقشی کمکی و تقویتی دارد. هوش­افزار ابزاری برای تسهیل امور نگارش، ویرایش و داوری است و به هیچ روی نمی‌تواند جایگزین پدیدآور (نویسنده) دست‌نوشته یا داور آن شود. چنین استفاده‌ای نه‌تنها چرخۀ نشر علمی را تهدید نمی‌کند، بلکه   مقوّم آن نیز خواهدبود! ناشران بزرگ جهان در مواجهه با این پدیده و با هدف مدیریت استفاده از این فنّاور‌ی، به اجماعی پنج‌بندی دست یافته‌اند که می‌تواند الگویی برای نشریات فارسی‌زبان نیز باشد (Elsevier, 2024; Springer Nature, 2025; IEEE, 2026; Emerald, 2026 ):
نخست، ممنوعیت قطعی نویسندگی هوش مصنوعی: هیچ مدل بزرگ زبانی را نمی‌توان پدیدآور مقاله به‌شمار آورد، زیرا هوش مصنوعی فاقد شخصیت حقوقی، مسئولیت‌پذیری مستقل و توانایی پاسخ‌گویی در قبال صحت، اصالت و استانداردهای اخلاقی اثر است.  
دوم، کمک مجاز، جانشینی ممنوع!:  ناشران بین‌المللی استفاده از هوش‌افزارهای زایا را در دو سطح متمایز می‌کنند: «کاربردهای ویرایشی»، مانند بهبود خوانایی، اصلاح دستورزبان و نشانه‌گذاری، که نیازی به اعلام و افشا ندارند، و «کاربردهای آفرینشی»، مانند تولید متن، تحلیل داده، کدنویسی یا خلق تصاویر، که باید به‌طور شفاف اعلام و افشا شوند.
سوم، الزام به شفافیت و اصالت: نویسندگان موظف‌اند هرگونه کاربست آفرینشی هوش‌افزار را با ذکر نام و نسخۀ ابزار، دستور  (پرامپت‌ ‌)های  استفاده‌شده و میزان مشارکت هوش مصنوعی، در بخش «روش‌شناسی» یا «قدردانی» اعلام کنند.
چهارم، مسئولیت‌پذیری کامل پدیدآور انسانی: استفاده از هوش‌افزارها، پدیدآور (نویسنده) را از راستی‌آزمایی محتوا، بررسی استنادات و پذیرش مسئولیت خطاها معاف نمی‌کند. نویسنده باید هرگونه استناد جعلی یا داده‌های غیرواقعی (ناشی از توهم افزار) را که با هوش‌افزار تولید شده است، شناسایی و اصلاح‌کند.  
پنجم، ممنوعیت استفادۀ داوران از هوش‌افزارهای عمومی: بارگذاری نسخه‌های منتشرنشدۀ دست‌نوشته‌ها در پایگاه مدل‌های بزرگ زبانی عمومی اکیداً ممنوع است و «نقض محرمانگی» تلقی می‌شود. استفاده از هوش‌افزار در تدوین یا بهبود گزارش داوری مجاز نیست، زیرا داوری علمی مستلزم قضاوت تخصصی و تفکر انتقادی انسانی است.  
واقعیت این است که آیندۀ هوش مصنوعی در نشر علمی به برقراری تعادلی میان نوآوری فنّاور‌انه و حفظ اصول اخلاقی و انسانی بستگی دارد. در این میان، اشاره به این نکته ضروری است که نظام نشر علمی‌کشور با کمبود مستندات غنی دربارۀ چگونگی سازمان‌دهی نشریات در رسانه‌ای متفاوت علمی روبه‌روست؛ معضلی که به نظر می‌رسد در صورت رفع آن، بسیاری از مسائل و مشکلات اجرایی و اخلاقی نیز کاهش خواهند یافت. نشریات فارسی باید با الزام نویسندگان به شفاف‌سازی و داوران به رعایت محرمانگی، ضمن بهره‌مندی از مزایای هوش مصنوعی، از اصالت و اعتمادپذیری تولیدات علمی خود صیانت کنند.
 
با توجه به نکات یادشده، فصلنامۀ رهیافت از آغاز سال 1405 خورشیدی، مقررات زیر را با عنوان «بیانیۀ کاربست هوش‌افزارهای زایا در نگارش و داوری دست‌نوشته‌های علمی» رعایت می‌کند و امیدوار است دیگر نشریات علمی فارسی‌زبان نیز با اجرای این دلالت‌ها، ضمن بهره‌مندی از مزیت‌های این فنّاور‌ی، جایگاه خود را در نظام جهانی نشر علمی مستحکم‌تر کنند: